Không đứa trẻ nào tự nhiên biết tự lo cho mình. Đứa quên mang vở, đứa bày đồ ra rồi bỏ đó, đứa ngồi cả buổi tối mới xong mấy dòng bài. Ba mẹ nhìn vào thường nghĩ con lười, hoặc con chưa cố. Phần lớn thì không phải: con chỉ chưa đủ kỹ năng để làm một việc cho trọn, từ lúc bắt đầu đến lúc xong.
Trong cuốn “Smart but Scattered”, Peg Dawson và Richard Guare gọi nhóm kỹ năng đó là kỹ năng thực hành (executive skills) — nhóm kỹ năng biến ý định thành hành động. Đứa trẻ nào cũng phải học chúng, và chúng lớn dần theo năm tháng chứ không tự có sẵn.
Kientri.com được xây dựng trên triết lý của “Smart but Scattered”: đưa các nguyên tắc trong sách thành việc làm cụ thể mỗi ngày, để ba mẹ rèn cho con từng kỹ năng thực hành một.
Là những kỹ năng trí tuệ nền tảng giúp con tổ chức, lên kế hoạch, giữ tập trung, kìm cơn bốc đồng và giữ được bình tĩnh. Chúng nằm ở vùng não trưởng thành muộn nhất — muộn hơn hẳn khả năng học và hiểu. Nên khi ba mẹ hỏi “con biết rồi mà, sao con không làm?”, thường là con biết thật. Con chỉ chưa có cách nào để tự khởi động và tự đi cho hết việc.
Có mười một kỹ năng như vậy:
Mọi hành vi cần thay đổi đều có ba chỗ để chen vào: tiền đề là những gì đến trước, hành vi là việc con làm, hệ quả là điều xảy ra sau đó. Bảng sao làm việc ở hai đầu, chứ không đứng giữa dạy con.
Đọc liền một mạch thì mười nguyên tắc là năm chặng, đi từ chỗ hiểu con đến chỗ buông tay được. Bốn nguyên tắc có nhãn vàng là bốn cái nằm hẳn trong giao diện — phần dưới nói kỹ từng cái.
Sáu nguyên tắc còn lại vẫn là việc của ba mẹ, không phần mềm nào làm thay.
Trước khi dạy con tự sang đường, ba mẹ nắm tay con đã. Mọi kỹ năng thực hành đều bắt đầu từ một thứ nằm ngoài đứa trẻ, rồi mới chuyển dần vào trong. Gợi ý trực quan cũng tốt hơn gợi ý bằng lời, vì nhắc bằng lời nghe rất giống la mắng. Nên phần lớn công việc của web chỉ là đưa mọi thứ ra khỏi đầu con và đặt lên màn hình: hôm nay có việc gì, còn thiếu mấy sao, quà đang nhắm là món nào. Con nhìn là biết.
Có một cách đo rất gọn: hỏi con việc này khó cỡ mấy trên thang 10, rồi cùng con hạ nó xuống mức 3. Đó là lý do ba mẹ tự viết tên nhiệm vụ và tự đặt số sao — không ai biết mức 3 của con bạn ở đâu ngoài bạn. Bảng sao cũng tự làm mới mỗi sáng và mỗi thứ Hai, vì kỹ năng lớn lên bằng tập đều mỗi ngày. Một ngày dở không kéo theo ngày hôm sau.
Phần thưởng không phải mua chuộc. Với việc con thấy nhàm hoặc ngại, sự khích lệ làm cho việc đó bớt cảm giác bị ép, và giúp con vượt qua đúng chỗ khó nhất là bước đầu tiên. Cách làm rất cụ thể: cho điểm theo ngày theo tuần, rồi quy đổi thành quà trong một danh sách; quà lớn thì nhiều điểm, quà nhỏ dễ với tới. Ngôi sao trong web chính là cái đó. Và quan trọng nhất, danh sách quà phải do con cùng chọn — quà người lớn tự nghĩ ra thường không có tác dụng.
Giống chuyện tập xe đạp: ba mẹ đỡ yên xe, rồi thả ra một hai giây xem con có tự đi được không, thấy được thì thả lâu hơn. Điều không nên làm là đang đỡ hết bỗng bỏ hẳn. Trong web, chỗ để buông là công tắc “cần ba mẹ duyệt”. Thời gian đầu bật lên, ba mẹ xác nhận từng việc. Khi con đã vào nhịp thì tắt đi, con tự tick. Vẫn một bảng sao đó, nhưng tay ba mẹ đỡ ít dần.
Đây là chỗ web đi xa nhất khỏi cuốn sách. Sách có riêng một khung tên là “tích cực có lợi hơn tiêu cực”: đừng nói “chưa dọn phòng thì đừng hòng chơi điện tử”, hãy nói “dọn phòng xong là con chơi điện tử được ngay”. Cùng một việc, nhưng cách nói thứ nhất đẩy con ra xa cả phần thưởng lẫn việc cần làm.
Chức năng trừ sao vẫn có, vì nhiều gia đình cần nó, và vì một hệ quả cả nhà thống nhất trước còn hơn một trận mắng. Nhưng nó được làm cho khó dùng: chỉ ba mẹ bấm được, mức trừ nhỏ hơn mức cộng, và danh sách lỗi phải đọc cho con nghe từ đầu. Nếu bảng sao của con ngày nào cũng âm, thì việc cần sửa là nhiệm vụ đang đặt quá cao, không phải đứa trẻ.
Trang tổng quan cho ba mẹ xem từng con, không có bảng thi đua. Mỗi đứa nên có một hệ thống riêng với mục tiêu riêng, vì điểm khởi đầu của mỗi đứa mỗi khác.
Mật khẩu riêng cho từng con không phải để bảo mật. Nó để bảng sao là chuyện giữa con và chính con.
Không có con số “liên tục bao nhiêu ngày”. Một con số như thế biến chuyện nghỉ một ngày thành mất hết, mà nghỉ một ngày là bình thường.
Sách viết cho ba mẹ có con “thông minh nhưng hay sao nhãng”: cách nhìn ra con đang mạnh yếu ở kỹ năng nào, cách bù vào chỗ còn thiếu, và cách sửa những nếp sinh hoạt hằng ngày đang không chạy. Bản tiếng Anh đã ra lần thứ hai vào cuối năm 2024, có thêm một chương về công nghệ và một chương về trường học dày hơn.
Hai tác giả còn viết tiếp cho những lứa tuổi lớn hơn: Smart but Scattered Teens cho tuổi teen, Smart but Scattered—and Stalled cho thanh niên mới lớn, và The Smart but Scattered Guide to Success cho người lớn.